“Мэта – не проста паставіць пандус”. Тлумачым, што такое безбар’ернае асяроддзе і як стварыць яго ў Гродне

Кожны з нас можа спатыкнуцца аб бардзюр або падвярнуць нагу на бруку. І апынецца, што маламабільны чалавек – не хтосьці на інваліднай калясцы або з дзіцем на руках, а вы.

Hrodna.life разабраўся, як стварыць вакол сябе асяроддзе, пры якім не так страшна апынуцца часова маламабільным, і палегчыць сабе задачу, калі гэтая праблема для вас — пастаянная. А таксама – што трэба для стварэння даступнага асяроддзя, якога прагрэсу ў гэтым кірунку дасягнуў Гродна і куды звяртацца, калі вам ці вашым блізкім складана выйсці з дому або даехаць з кропкі А ў кропку B.

Маламабільнасцю называецца стан, калі чалавек адчувае цяжкасці пры самастойным перамяшчэнні. У такой сітуацыі вы верагодна будзеце пазбягаць нязручных маршрутаў і бруку. Дзіцячы вазок або сабака на павадку таксама часцяком патрабуюць асаблівых умоў для прагулкі. Такія ўмовы, зручныя для ўсіх — і для бацькоў з каляскай, і для чалавека ў інвалідным крэсле – называюцца безбар’ерным або даступным асяроддзем.

Мэта – не проста паставіць пандус

Базбарьерным або даступным асяроддзем можна назваць прастору ў горадзе ці ў асобным будынку, абсталяваную пад патрэбы людзей з інваліднасцю і іншых маламабільных асоб. У катэгорыю “іншых маламабільных асоб” можа трапіць кожны з нас — пры пераломе, вывіху, расцяжэнні або ўдары. Падчас цяжарнасці і нават пры моцным алкагольным ап’яненні.

Юрыстка Яўгенія (імя зменена па просьбе гераіні – Hrodna.life), звязаная з ініцыятывай па абароне правоў чалавека і людзей з інваліднасцю, адзначае, што беларускае заканадаўства асобна ўключае катэгорыю фізічна аслабленых асоб. Акрамя цяжарных жанчын і бацькоў з каляскамі, туды аднесены пажылыя людзі і нават дзеці дашкольнага ўзросту.

Экспертка сцвярджае, што мэта безбар’ернага асяроддзя — не проста паставіць пандус.

“Больш за тое, фармальна наяўнасць пандуса яшчэ не азначае даступнасць, калі па ім немагчыма праехаць, уваход зачынены, ліфт знаходзіцца ў іншым будынку, чалавек не можа самастойна адкрыць цяжкія дзверы, маршрут да аб’екта ўсё роўна прадугледжвае лесвіцу”.

Канвенцыя аб правах інвалідаў, якую Беларусь ратыфікавала яшчэ ў 2016 годзе, таксама паказвае на даступнасць інфармацыі, паслуг і сувязі. “Таму недастаткова, каб чалавек фізічна мог увайсці ва ўстанову. Ён павінен мець магчымасць зразумець інфармацыю, атрымаць паслугу і скарыстацца ёю”, — сцвярджае Яўгенія.

Акрамя пандусаў: святлафоры, бягучы радок і тэкставая служба падтрымкі

Вы пэўна бачылі плоскія жоўтыя “цаглінкі Lego” каля прыпынкаў і пераходаў. Яны называюцца шуц-лініяй і закліканы дапамагчы людзям са слабым зрокам з арыентацыяй ў прасторы. Жоўты колер абраны невыпадкова – гэта апошні колер спектру, які вока ўлоўлівае пры прагрэсавальнай страце зроку.

Акрамя яркай выпуклай пліткі, экспертка пералічвае іншыя прыстасаванні, закліканыя дапамагчы людзям з інваліднасцю: сярод іх святлафор з гукавым сігналам, галасавыя аб’явы, бягучы радок для людзей са слабым слыхам, субтытры і тэкставая служба падтрымкі.

Яўгенія асобна паказвае на прынцып універсальнага дызайну, апісанага ў Канвенцыі па правах інвалідаў: “Ідэя заключаецца ў тым, што прастору пажадана першапачаткова праектаваць так, каб ім магло карыстацца як мага больш шырокае кола людзей”.

Добры прыклад універсальнага дызайну – аўтаматычныя рассоўныя дзверы. На думку эксперткі, уваход праз такія дзверы зручны адначасова для чалавека на інвалідным крэсле, аднаго з бацькоў з дзіцячай каляскай і курьера з скрынкамі.

Аліса (імя зменена па просьбе гераіні – Hrodna.life) мае інваліднасць з дзяцінства. Дзяўчына прыводзіць у якасці добрага прыкладу даступнага асяроддзя нізкападлогавыя аўтобусы: “Часам у мяне былі выпадкі, калі мне даводзілася прапускаць аўтобус ці ехаць на таксі. Або чакаць наступнага аўтобуса. Таму нізкапольнасць – гэта заўсёды “суперклас” для любых відаў інваліднасці. А таксама акуратны стыль кіравання. І проста разуменне, што ў горадзе ёсць людзі з інваліднасцю”.

Пры стварэнні безбар’ернага асяроддзя не варта забываць і аб часовых абмежаваннях. Напрыклад, пра рамонт дарог, пераносе аўтобуснага прыпынку або нават летняй тэрасе кафэ на вузкай вуліцы.

“Добры даступны горад – гэта не проста горад, дзе “ўсё абсталявана”. Калі звыклы маршрут часова перакрыты, павінна быць прадугледжана даступная альтэрнатыва, а не проста таблічка «Прыносім прабачэнні за часовыя нязручнасці»», — падкрэслівае юрыстка.

Аліса сцвярджае, што горад – гэта часцяком незнаёмае асяроддзе, да якой трэба пастаянна адаптавацца. “У мяне бесперапынна ідзе паралельны аналіз у галаве: па якой дарозе я іду, ці роўная і гэтая дарога, Ці трэба мне сканцэнтравацца цяпер на ёй ці я магу трохі расслабіцца. Думаю таксама пра тое, дзе мне выйсці, каб гэта было менш цяжка для мяне”, — пералічвае цяжкасці Аліса.

Дзе загадзя праверыць даступнасць месца?

У 2025 годзе ў Беларусі запрацавала карта даступнасці аб’ектаў сацыяльнай інфраструктуры. З яе дапамогай можна загадзя праверыць безбар’ернасць таго ці іншага аб’екта. Цалкам безбар’ерныя аб’екты абазначаюцца на карце зялёным колерам, часткова-жоўтым.

Да “безбар’ернасці” самой карты пры гэтым ёсць пытанні. Пры набліжэнні панарамы горада зялёныя і жоўтыя абазначэнні зліваюцца з іншымі пазначэннямі кантрасных кветак. Разабраць што-небудзь становіцца праблематычна нават з добрым зрокам. Сама ж карта даступнасці ўбудаваная ў кадастравую карту, дзе, у адрозненне ад звычайных онлайн-карт, можна таксама праверыць кошт зямлі на тым ці іншым участку.

Аднак, ёсць і больш “даступны” аналаг гэтай карты на дзяржаўным партале сацыяльнай абароны. Ён дазваляе праверыць даступнасць канкрэтных элементаў у канкрэтным установе, уключаючы ліфты і санвузлы.

Важна памятаць, што безбар’ернасць не абмяжоўваецца тымі ці іншымі будынкамі. Да прыкладу, будынак вакзала можа быць цалкам даступным, але недаступным апынецца транспарт, які адыходзіць ад яго. Аліса прыводзіць такі прыклад: “У мяне быў “нішавы” досвед, калі я не магла падняцца на прыгарадную электрычку, таму што яна была вельмі старой і прыступка дасягала мне дзесьці калена. А я не магла забрацца на такую прыступку. І даводзілася неяк караскацца, прасіць людзей дапамагчы”.

Ці парушаюцца правы людзей з інваліднасцю ў Беларусі?

У 2021 годзе быў ліквідаваны Офіс па правах людзей з інваліднасцю — адна з найбуйнейшых арганізацый для абароны правоў людзей з інваліднасцю ў краіне. Праваабаронцы прызнаюць, што шмат у чым менавіта дзякуючы намаганням гэтай арганізацыі і яе дырэктара Сяргея Драздоўскага Беларусь далучылася да Канвенцыі па правах інвалідаў. Акрамя гэтага арганізацыя займалася абаронай інтарэсаў людзей з інваліднасцю па стварэнні для іх безбар’ернага асяроддзя. Сяргей Драздоўскі, які мае першую групу інваліднасці, і юрыст арганізацыі Алег Граблеўскі з’яўляюцца экс-палітвязнямі і пасля пакінулі Беларусь.

Праваабаронцы таксама кажуць пра цяжкія ўмовы ў беларускіх дамах-інтэрнатах для людзей з інваліднасцю, якія ў 2024 годзе былі перайменаваны ўладамі ў сацыяльныя пансіянаты. Сама іх наяўнасць ужо супярэчыць Канвенцыі аб правах інвалідаў, якая прама паказвае на недапушчальнасць ізаляцыі людзей з інваліднасцю.

Зараз у Гродне і краіне працягваюць працу грамадскія аб’яднанні “Беларускае таварыства інвалідаў”, “Беларускае таварыства інвалідаў па зроку”, “Беларускае таварыства глухіх” і сацыяльна-дабрачынная ўстанова “Антыбар’ер”. Сёлета сябры Беларускага таварыства інвалідаў удзельнічалі ў фестывалі нацыянальных культур, які праходзіў у Гродне – сярод іншага спявалі песні і прадавалі вырабы дэкаратыўна-прыкладной творчасці, створаныя людзьмі з інваліднасцю.

На сайце Беларускага таварыства інвалідаў можна знайсці кантакты і адрасы аддзяленняў у Гродне і рэгіёнах вобласці. Аднак, не да канца ясна, па якіх менавіта пытаннях можна звяртацца ў арганізацыю. Сярод задач і функцый арганізацыі “ажыццяўленне эфектыўных мер па забеспячэнні інвалідам роўных з іншымі грамадзянамі магчымасцяў удзелу ва ўсіх сферах жыцця грамадства, інтэграцыі іх у грамадства” і рэалізацыя праграм сацыяльна-працоўнай рэабілітацыі людзей з інваліднасцю. У Facebook-групе аб’яднання не было публікацый з канца 2022 года. Старонкі ў Instagram і ВКонтакте ёсць у рэгіянальных аддзяленняў арганізацыі, але вядуцца яны бязладна, некаторыя таксама закінутыя.

У 2024 годзе пасля пытання члена Камітэта ААН па правах людзей з інваліднасцю аб наяўнасці ў краіне арганізацый для жанчын з інваліднасцю прадстаўніца Міністэрства працы Марына Арцёменка прывяла ў прыклад “Беларускі саюз жанчын”.

“Нічога для нас без нас”. Чаму любыя рашэнні аб базбарьерным асяроддзі немагчымыя без удзелу людзей з інваліднасцю?

Людзей з інваліднасцю павінны прыцягваць да стварэння безбар’ернага асяроддзя для ацэнкі яе зручнасці, лічыць экспертка. “Пандус можа фармальна існаваць, але быць занадта стромкім, мець нязручную шырыню, няправільны кут, перашкоды на пад’ездзе або іншыя асаблівасці, з-за якіх чалавек фактычна не зможа ім скарыстацца. На чарцяжы такое рашэнне можа выглядаць цалкам прымальна, але чалавек, які кожны дзень карыстаецца крэслам-каляскай, значна хутчэй заўважыць праблему не ў тэорыі, а на практыцы”.

У Гродне і вобласці да маніторынгу аб’ектаў даступнага асяроддзя прыцягваюць прадстаўнікоў Беларускага таварыства інвалідаў. У адной з нядаўніх справаздач арганізацыя пазітыўна ацаніла безбар’ернасць новых жылых мікрараёнаў абласнога цэнтра. Прадстаўнікі Руху “Антыбар’ер” таксама тэстуюць безбар’ернасць грамадскіх прастор — вакзалаў, кафэ, даступных маршрутаў — у Гродне і іншых гарадах Беларусі.

У якасці добрага прыкладу экспертка называе Віцебскую вобласць: у 2025 годзе пры ўдзеле аб’яднанняў людзей з інваліднасцю пад іх патрэбы адаптавалі 85 аб’ектаў.

“Пры ацэнцы важна пытацца не толькі: “Ці патрэбны тут пандус?”, а абмяркоўваць канкрэтнае рашэнне: ці зможа чалавек самастойна пад’ехаць да яго, скарыстацца ім, развярнуцца, адкрыць дзверы, бяспечна спусціцца і працягнуць рух”, — пералічвае экспертка.

Яўгенія пры гэтым паказвае, што калі нешта зручна для чалавека на крэсле-вазку, то яно не абавязкова будзе зручным для чалавека з парушэннем зроку ці слыху: “Таму пры прыняцці рашэнняў пажадана ўлічваць розныя віды інваліднасці і розныя спосабы перамяшчэння і ўспрымання інфармацыі”.

Безбар’ернасць на працы

У Канвенцыі па правах інвалідаў шмат разоў сустракаецца паняцце “разумнае прыстасаванне”. У першую чаргу разумнае прыстасаванне заклікана стварыць роўныя ўмовы і ліквідаваць дыскрымінацыю ў дачыненні да людзей з інваліднасцю на працоўным месцы і пры атрыманні адукацыі.

“Напрыклад, калі чалавек можа прымаць заказы ў кафэ, але фізічна не можа пераносіць цяжкі паднос, то гэта не абавязкова азначае, што ён наогул не можа працаваць афіцыянтам. Можна змяніць арганізацыю працы: адзін супрацоўнік прымае і перадае заказ, іншы займаецца пераносам цяжкіх прадметаў. Гэта значыць пытанне павінна быць не толькі ў тым, ці адпавядае чалавек загадзя устаноўленаму набору патрабаванняў, а ў тым, якія ўмовы дазволяць яму рэальна выконваць працу”, — тлумачыць юрыстка.

Экспертка таксама паказвае на праблему адсутнасці пераходу ад школы да самастойнага дарослага жыцця: “Дзіця спачатку вучыцца ў спецыяльным класе або установе, а пасля выпуску сям’і фактычна даводзіцца самастойна шукаць, якія прафесіі існуюць, дзе чалавек можа працаваць і якія ўмовы яму падыходзяць. Гэта паказвае, што адной адукацыйнай падтрымкі недастаткова. Павінна існаваць сістэма прафесійнай арыентацыі, падрыхтоўкі да занятасці і суправаджэння пры выхадзе на рынак працы”.

Безбар’ерныя забавы

Пры стварэнні безбар’ернага асяроддзя дзяржава часта звяртае ўвагу менавіта на ўтылітарныя прасторы: для жыцця, працы і вучобы. Будынак Гродзенскай філармоніі, рэканструкцыя якога завяршылася ў 2019 годзе, пазначаны на карце даступнасці як безбар’ерны. А што можна сказаць пра канцэрты на свежым паветры?

Аліса прызнаецца, што з-за перашкод для людзей з інваліднасцю часцяком не мае магчымасці наведваць канцэрты: “Калі я доўга стаю, то ў мяне пачынаюць балець ногі. А потым мне становіцца ўжо проста ў цэлым немагчыма стаяць”.

Аднак Аліса прыводзіць у якасці добрага прыкладу канцэрту на адкрытым паветры Orange Festival у Варшаве: “Я наведала гэты канцэрт па ільготным квітку для людзей з інваліднасцю. Для людзей з інваліднасцю была прадугледжана асобная пляцоўка каля сцэны, асобны туалет. Быў транспарт, які прывозіў мяне да пляцоўкі ад пачатку тэрыторыі фестывалю і назад пасля мерапрыемства. Не трэба было ў агульным натоўпе вяртацца на прыпынак”.

Да каго звяртацца, калі правы ўсё ж парушаюцца?

Калі вы не ведаеце, якая арганізацыя адказвае за канкрэтную праблему, то гэта не павінна станавіцца перашкодай для звароту. “Можна звярнуцца ў мясцовы выканаўчы орган (гарадскі або раённы выканаўчы камітэт — Hrodna.life), падрабязна апісаць сітуацыю, папрасіць вызначыць арганізацыю і прыняць меры для ліквідацыі перашкоды”, — кажа юрыстка.

Калі вы ведаеце, што дом знаходзіцца ў дзяржаўнай сістэме жыллёва-камунальнага абслугоўвання, Яўгенія раіць вырашаць пытанне праз ЖЭС, ЖКГ ці той жа выканкам. А вось калі домам кіруе таварыства ўласнікаў, сітуацыя становіцца складаней: працы патрабуюць фінансавання за кошт сродкаў таварыства, гэта значыць усіх уласнікаў жылля. У такім выпадку таксама спатрэбіцца рашэнне агульнага сходу.

Юрыстка пры гэтым падкрэслівае, што нават у такім выпадку вам не трэба самастойна аплачваць стварэнне пандуса або шукаць іншае жыллё. Па законе чалавек павінен мець даступнае рашэнне для таго, каб карыстацца ўласным домам.

“Акрамя таго, самастойна ўсталяваць пандус або іншую канструкцыю таксама не заўсёды магчыма. Калі канструкцыя закранае агульную маёмасць, фасад, прыдамавую тэрыторыю, могуць спатрэбіцца праектаванне, узгадненне і захаванне тэхнічных і будаўнічых патрабаванняў, — папярэджвае экспертка. – Можна апынуцца ў парадаксальнай сітуацыі: жыллё недаступнае для чалавека з інваліднасцю, але самастойна змяніць гэта ён таксама не можа”.

Юрыстка таксама прыводзіць прыклады арганізацый, якія дапамагаюць ліквідаваць “бар’еры” ў горадзе: “Калі чалавек не можа скарыстацца тратуарам, пешаходным пераходам, з’ездам з тратуара, прыпынкам або іншым элементам гарадской інфраструктуры, звяртацца варта ў камунальную або дарожную службу, а таксама ў мясцовы выканаўчы орган”.

Калі ўзніклі праблемы, звязаныя з добраўпарадкаваннем і ўтрыманнем двароў і вуліц, можна звярнуцца ў кантакт-цэнтр ЖКГ па кароткім нумары 115 або праз партал 115.бел.

Калі ж праблема патрабуе больш дэталёвага разгляду (напрыклад, звязана з бяздзейнасцю службаў або неабходнасцю правядзення тэрміновых работ), то можна выкарыстоўваць партал обращения.бел.

У сітуацыях, калі чалавек не можа трапіць у аўтобус, тралейбус ці трамвай, юрыстка раіць звяртацца непасрэдна да перавозчыка. За маршруты ў Гродна адказвае КУП “Гродзенскі гарадскі аператар пасажырскіх перавозак”, у Гродзенскай вобласці — ААТ “Гроднааблаўтатранс”.

Юрыстка пры гэтым дадае, што калі праблема звязаная адначасова з прыпынкам, тратуарам і арганізацыяй маршруту, мае сэнс накіраваць зварот адразу некалькім адказным за гэта органам альбо ў мясцовы выканкам з просьбай вызначыць кампетэнтныя ў гэтых пытаннях арганізацыі.

Пра што пісаць у звароце?

У звароце лепш апісваць не адсутнасць канкрэтнага элемента (напрыклад, «няма пандуса», «няма ліфта», «няма з’езду»), а канкрэтную праблему: чалавек не можа самастойна і бяспечна патрапіць туды, куды яму неабходна.

У звароце Яўгенія раіць ставіць пытанне шырэй, чым “усталюйце пандус”. Сярод прыкладаў:

• забяспечыць магчымасць самастойнага і бяспечнага доступу ў будынак;
• вызначыць, якая канструкцыя з’яўляецца прыдатнай;
• паказаць, хто адказвае за яе стварэнне;
• вызначыць крыніцу фінансавання;
• паведаміць, якія ўзгадненні і праектныя работы неабходныя;
• прыняць канкрэтныя меры для ліквідацыі перашкоды.

Юрыстка дадае, што калі звычайны пандус тэхнічна немагчыма ўсталяваць або калі ён не забяспечвае бяспеку, то альтэрнатывай могуць быць пад’ёмная платформа або ліфт.

Калі чалавек не можа скарыстацца тратуарам, пешаходным пераходам, з’ездам з тратуара, прыпынкам або іншым элементам гарадской інфраструктуры, юрыстка раіць паведамляць у звароце наступнае:

• аб адсутнасці або нездавальняючым стане з’езду з тратуара;
• аб перашкодзе на даступным маршруце;
• аб немагчымасці бяспечна перайсці дарогу;
• аб недаступным прыпынку;
• аб перакрыцці тратуара;
• аб іншых элементах горада, якія фактычна робяць маршрут недаступным.

“Добры зварот павінен дазваляць арганізацыі, якая яго разглядае, адказаць на некалькі пытанняў: што адбылося, дзе менавіта ўзнікла праблема, якая перашкода ўзнікае для чалавека, хто адказвае за сітуацыю і што неабходна зрабіць для яе ліквідацыі, — прыкмячае Яўгенія. – Пры гэтым зварот не абавязкова павінен быць складаным ці напісаным юрыдычнай мовай. Галоўнае выразна апісаць сітуацыю, паказаць яе рэальныя наступствы і сфармуляваць канкрэтную просьбу”.

Ананімныя звароты, як правіла, не разглядаюцца. Калі раней чалавек ужо звяртаўся па гэтым пытанні ў які-небудзь орган, то варта пазначыць, калі і каму накіроўваўся зварот, які адказ быў атрыманы, ці былі прынятыя якія-небудзь меры і ці захоўваецца праблема цяпер.

“Калі гэта магчыма, карысна прыкласці фатаграфіі або відэа, на якіх відаць перашкоду. Пры гэтым лепш паказваць не толькі сам праблемны элемент, але і ўвесь маршрут. Напрыклад, калі гаворка ідзе пра недаступны ўваход, можна паказаць прыступкі, парог, шырыню праходу, круты з’езд і прастору непасрэдна перад уваходам”, — дадае экспертка.

Як дамагацца безбар’ернага асяроддзя: пакрокавы алгарытм

• Крок 1. Агледзіце аб’ект і зафіксуйце праблему. Сфатаграфуйце не толькі адсутнасць пандуса, але і ўвесь небяспечны ўчастак (высокія прыступкі, круты схіл, адсутнасць выхаду).
• Крок 2. Вызначыце адказны орган. Таварыства ўласнікаў/жыллёва-камунальная гаспадарка – для жылых будынкаў; жыллёвае рамонтна-эксплуатацыйнае прадпрыемства — для прыдамавых тэрыторый; КУП «Гродзенскі гарадскі аператар пасажырскіх перавозак» — для грамадскага транспарту; мясцовы выканаўчы камітэт – для гарадскіх вуліц і пераходаў. У розных гарадах сферы адказнасці камунальных прадпрыемстваў могуць злёгку адрознівацца, таму не кідайце справу, калі з першага разу памыліліся з тым, куды адпраўляць зварот.
• Крок 3. Сфармулюйце праблему, а не проста патрабаванне. Напішыце не “усталяваць пандус”, а “забяспечыць магчымасць самастойнага і бяспечнага доступу да аб’екта”. Прыкладзіце фотаматэрыялы.
• Крок 4. Падайце зварот праз афіцыйныя каналы, дзе можна зафіксаваць перапіску. Выкарыстоўвайце партал обращения.бел, сэрвіс 115.бел або пісьмовы зварот у выканаўчы камітэт.
• Крок 5. Патрабуйце канкрэтнага адказу. У звароце папрасіце пазначыць крыніцу фінансавання, тэрміны выканання работ і адказную асобу.

Націснуўшы на кнопку, вы можаце спампаваць прыклад звароту ў аўтобусны парк наконт непрацуючага электроннага табло, што парушае правы асоб, якія слаба чуюць. Вы можаце выкарыстоўваць гэты шаблон як аснову для напісання сваіх зваротаў па пытаннях безбар’ернага асяроддзя.